ხალხის მართლმსაჯულება: რა ძალა აქვს 12 მოქალაქის ხმას?

მართლმსაჯულება ხშირად გვესახება ცივ, ტრაფარეტულ სისტემად, სადაც ადამიანის ბედს სქელტანიანი კანონთა კრებულები და მოსამართლის შავი მანტია წყვეტს. როდესაც სასამართლო დარბაზში 12 ჩვეულებრივი მოქალაქე შედის, საქმეს სხვადასხვა ცხოვრებისეული გამოცდილების მქონე ადამიანები უყურებენ და მართლმსაჯულება უფრო ახლოს დგება საზოგადოებრივ სინდისთან.

იდეა, რომ ადამიანის ბრალეულობაზე მისმა თანასწორებმა უნდა იმსჯელონ, საუკუნეებს ითვლის. ნაფიც მსაჯულთა თანამედროვე სისტემა შუა საუკუნეების ინგლისში ჩამოყალიბდა, ხოლო 1215 წელს დიდმა ქარტიამ (Magna Carta) დააფიქსირა პრინციპი, რომ ადამიანი უნდა განსჯილიყო „თანასწორთა კანონიერი განაჩენით“.

ამერიკის შეერთებულ შტატებში ეს უფლება კოლონისტებისთვის ფუნდამენტურ ღირებულებად იქცა. 1789 წელს ჯეიმს მედისონმა კონგრესს წარუდგინა შესწორება, რომელიც მიუკერძოებელი მსაჯულების მიერ საჯარო სასამართლოს გარანტიას იძლეოდა. 1791 წელს ის უფლებათა ბილის ნაწილად დამტკიცდა.

საქართველოში ნაფიცთა სასამართლოს პირველი მცდელობა დემოკრატიული რესპუბლიკის პერიოდს უკავშირდება. 1919 წლის იანვარში პარლამენტმა მიიღო კანონი ინსტიტუტის შემოღების შესახებ (12 მსაჯული და 2 სათადარიგო, თავმჯდომარე მოსამართლესთან ერთად), ხოლო 1921 წლის კონსტიტუციაც ითვალისწინებდა მას. მაშინდელმა ოკუპაციამ ამ პროცესს ბოლომდე მისვლის საშუალება არ მისცა.

ინსტიტუტი კონსტიტუციაში 2004 წლის შესწორებით დაბრუნდა, ხოლო 2009 წელს მიღებულმა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსმა ის 2010 წლიდან პრაქტიკაში დანერგა. თავიდან ნაფიცი მსაჯულები მხოლოდ თბილისის საქალაქო სასამართლოში და მხოლოდ დამამძიმებელ გარემოებებში ჩადენილი მკვლელობის საქმეებს განიხილავდნენ.

მას შემდეგ ინსტიტუტის არეალი ეტაპობრივად გაფართოვდა: 2012 წლიდან ქუთაისის საქალაქო სასამართლოც დაემატა, 2013 წლიდან ბათუმიც, ხოლო 2016 წელს რუსთავის, ზუგდიდის, თელავისა და გორის სასამართლოებიც და მკვლელობის სხვა შემადგენლობებიც. მიუხედავად ამისა, უზენაესი სასამართლოს მონაცემებით, 2011-2018 წლებში ნაფიცთა სასამართლომ განაჩენი მხოლოდ 36 საქმეზე (46 პირის მიმართ) გამოიტანა. ეს ციფრი კარგად ხსნის, რატომ საუბრობენ იურისტები ინსტიტუტის გავრცელების აუცილებლობაზე.

საქართველოში ნაფიც მსაჯულთა ინსტიტუტს ჰყავს როგორც მომხრეები, ასევე სკეპტიკურად განწყობილი მოწინააღმდეგეები. კრიტიკოსები მიიჩნევენ, რომ მძიმე დანაშაულების შეფასება მხოლოდ პროფესიონალ იურისტს, გამოცდილ მოსამართლეს უნდა ენდოს. მათი თქმით, „ადამიანის ბედს არ უნდა წყვეტდნენ მომღერლები, ფსიქოლოგები, ინჟინრები და სხვადასხვა პროფესიის წარმომადგენლები“.

ადვოკატი ტარიელ კაკაბაძე მრავალფეროვნებაში სისუსტეს კი არა, სისტემის მთავარ ძალას ხედავს:

ნაფიცი მსაჯულების მიუკერძოებლობის მაგალითად კაკაბაძეს მერაბ კობიაშვილის რეზონანსული საქმე მოჰყავს. ბრალდების მხარე კობიაშვილს ერთი ადამიანის მკვლელობასა და ორი ადამიანის მკვლელობის მცდელობას ედავებოდა. საქმეში დაკითხული მოწმეები დაზარალებულთა ახლობლები იყვნენ და ბრალდებულს ამხელდნენ. ნაფიცმა მსაჯულებმა კობიაშვილი სრულად გაამართლეს.

ადვოკატის თქმით, ვიდეოკამერის ჩანაწერები სულ სხვა სურათს აჩვენებდა: კობიაშვილს თავს დაესხა რამდენიმე პიროვნება, სასტიკად სცემეს და გაქცევის შემდეგაც დაედევნენ. მისივე თქმით, იარაღი მან მანქანიდან მხოლოდ თავდაცვის მიზნით გადმოიტანა. გამაფრთხილებელი გასროლის მიუხედავად, თავდამსხმელები არ მოეშვნენ და საკუთარი იარაღით დაჭრეს. კაკაბაძის განმარტებით, მხოლოდ რეალური სასიკვდილო საფრთხის წინაშე მდგარმა კობიაშვილმა გამოიყენა იარაღი:

ტარიელ კაკაბაძის შეფასებით, ნაფიცმა მსაჯულებმა მოწმეთა არაგულწრფელობა დაინახეს და ისინი არ იყვნენ ზემოქმედების ქვეშ - მათი ერთადერთი მიზანი იყო მხოლოდ და მხოლოდ სამართლიანი და ღირსეული გადაწყვეტილების მიღება. ადვოკატი აღნიშნავს, რომ საქმე რეზონანსული იყო და სახელმწიფოს დიდი ინტერესი ჰქონდა გამამტყუნებელი განაჩენისა. მისი აზრით, ასეთ პირობებში პროფესიონალ მოსამართლეს გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა მაინც გაუჭირდებოდა.

ნაფიც მსაჯულთა წინაშე გამოსვლა ჭადრაკის პარტიას ჰგავს: ყოველ სვლას და ყოველ სიტყვას გადამწყვეტი ფასი აქვს. მსაჯული უსმენს არა მხოლოდ არგუმენტებს, არამედ აკვირდება ჟესტიკულაციას და სხეულის ენას, ცდილობს გაიგოს, რომელი მხარეა უფრო დამაჯერებელი და მიუკერძოებელი.

ამის საილუსტრაციოდ ტარიელ კაკაბაძეს მოჰყავს 1960 წლის აშშ-ის საპრეზიდენტო დებატები ნიქსონსა და კენედის შორის. რადიოთი მსმენელთა უმრავლესობა თვლიდა, რომ დებატები ნიქსონმა მოიგო, ტელემაყურებლების უმრავლესობამ კი გამარჯვება კენედის მიანიჭა, რადგან მისგან უფრო დამაჯერებელი სხეულის ენა დაინახეს.

ამიტომ, ადვოკატის მთავარი იარაღი გულწრფელობაა. ტარიელ კაკაბაძე ამბობს, რომ ადვოკატმა ჯერ თავად უნდა გადაწყვიტოს, რომელი საქმე მიანდოს ნაფიც მსაჯულებს და რომელი არა. თუ ადვოკატს არ სჯერა, რომ დაცვის ქვეშ მყოფი ადამიანის დაცვით სწორ საქმეს ემსახურება, ასეთი საქმე ნაფიცებს არ უნდა მიანდოს.

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი ბრალდებულს უფლებას აძლევს, მისი საქმე ნაფიცმა მსაჯულებმა განიხილონ. პრაქტიკაში კი სერიოზული დაბრკოლება არსებობს: ხშირად, როცა მსაჯულთა შერჩევა უკვე დასრულებულია, პროკურორი ბრალდების დადგენილებას ცვლის ისეთ მუხლზე, რომელიც აღარ არის ნაფიცთა განსჯადი. შედეგად, საქმე ნაფიცებს ჩამოერთმევა და მოსამართლეს გადაეცემა.

• შერჩევა: სასამართლო სხდომამდე შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით დგება კანდიდატთა სია. შერჩევის სხდომაზე მხარეებს უფლება აქვთ დასვან კითხვები და აიცილონ მიკერძოებული კანდიდატები. საბოლოო შემადგენლობას (12 ძირითადი და 2 სათადარიგო მსაჯული) სხდომის თავმჯდომარე ამტკიცებს.
• ვის შეუძლია მსაჯულობა: ნაფიცი მსაჯული შეიძლება გახდეს საქართველოს მოქალაქე, რომელიც აკმაყოფილებს ასაკობრივ ზღვარს, ფლობს სახელმწიფო ენას და არ აქვს შეზღუდული ქმედუნარიანობა ან ნასამართლობა. ინტერესთა კონფლიქტის თავიდან ასაცილებლად ეს ფუნქცია არ შეუძლიათ განახორციელონ პოლიტიკოსებმა, სამართალდამცავებმა, იურისტებმა და მოსამართლეებმა.
• მოვალეობა: ნაფიც მსაჯულად გამოძახება მოქალაქეობრივი მოვალეობაა, რომლისგანაც გათავისუფლება მხოლოდ კანონით განსაზღვრული საფუძვლებით (მაგ. ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობით) შეიძლება.
• უსაფრთხოება: კანონი იცავს მსაჯულთა უსაფრთხოებასა და მიუკერძოებლობას, ამიტომ მათი ვინაობის, ფოტოსა და პირადი მონაცემების გასაჯაროება მკაცრად აკრძალულია.